Bài này ký Bích Ngô là bút danh của Vũ Trọng Phụng.
MÃ-KHẮC-TƯ VỚI CHỦ NGHĨA XÃ HỘI
Bích Ngô
Từ khi làm quen với chủ nghĩa này, dân Ta, dân Tàu và dân Nhật đã nối đuôi nhau dùng nhầm chữ, mỗi khi nhắc đến nó.
Bọn du học sinh Nhật, vào lớp thứ nhất, sau khi đi tìm cái văn minh Âu Tây rồi quay về tổ quốc, vì Nho học thiếu thốn, bèn dịch ngay chữ socialism là “chủ nghĩa xã hội”. Rồi đến ông Tàu cũng theo chữ ấy, rồi đến Ta. Dùng danh từ ấy đã nhiều, đã lâu, nó thành ra thói quen rồi, không ai đính chính nổi nữa. Thậm chí Tôn Văn trong sách “Tam dân chủ nghĩa” đã dịch lại là "dân sinh chủ nghĩa" cho đúng cũng không xong, bởi lẽ người ta đã quá quen dùng hai chữ “xã hội” mất rồi.
Vậy cái “nước cốt” của chủ nghĩa dân sinh là gì?
Trong cuốn “Nguyên tố dân sinh” (Principes socialistes), Gabriel Deville (1) đã viết: “Những điều mà bây giờ người ta nói là thuộc về dân sinh, chỉ là nói theo đuôi cái Mã-khắc-tư học thuyết mà thôi”.
Mã-khắc-tư học thuyết (Marxisme)?
Đó là môn học nghiên cứu về duy vật sử quan, chiến tranh giai cấp, việc giải phân nền tân kinh tế nó đã qua những thời kỳ thay đổi lớn bởi sự phát triển mạnh của cơ khí vào thế kỷ này, nguyên do ly gián của sự chế tạo với những phương tiện chế tạo, những cuộc bút chiến bằng những lý luận đích đáng sau này.
“Mã-khắc-tư đã căn cứ vào sử sách rồi đem những thực trạng duy vật mà đánh đổ cái dân sinh chủ nghĩa duy lý (socialisme idéaliste) của Hegel.
Lý tưởng không đẻ ra sự vật nhưng chính là sự vật đẻ ra lý tưởng vậy. Do đó, không phải triết học hoán cải được lịch sử và kinh tế nhưng chính là lịch sử và kinh tế mở đường cho triết học.
Dù trí não và tính tình của loài người thay đổi đến thế nào mặc lòng, sự thay đổi đó chỉ bởi những sự thay đổi của kinh tế mà ra”.
Điệu luận triết học này, ta có thể hiểu một cách thô thiển đại để là: nhân loại mai sau đại đồng thì sự ấy là sự thuộc về kinh tế, nó sẽ tới chớ nó không nhờ ở cái lòng thương đời của một ông triết học nào cả.
Trước đây sáu, bảy năm, Thượng Chi tiên sinh có viết một bài về “Hai phong trào tư tưởng ở thế giới ngày nay”, (2) trong đó có phân tích kỹ càng về sự thất bại của Wilson với sự thành công của Lénine. Wilson mong cho các nước ở Âu châu cùng họp nhau thành liên bang như Bắc Mỹ để giữ vững hòa bình.
Lénine cũng cực lực phản đối chiến tranh nhưng lại duy trì hòa bình bằng phương pháp cải tạo lại thế giới. Do cái tinh thần cực đoan của Lénine gây ra cuộc chia rẽ trong bọn cứng với bọn mềm (la scission des durs et des mous) năm 1904 mà người ta bây giờ trông các ông Herriot, Léon Blum bằng con mắt khác trong khi trông các ông Cachin, Doriot. Chính ra, phương tiện khác nhau nhưng mục đích của những ông kể trên là một, vì nó đều quy vào chủ nghĩa dân sinh ở cái Mã-khắc-tư học thuyết mà ra cả.
Cuốn sách “Capital” của Karl Marx vì vậy được coi là thánh kinh của các dân đã tiến ngày nay.
Nhiều người cứ tưởng rằng Karl Marx chỉ là một nhà học giả thôi và Lénine mới là người hành động. Chính ra Karl Marx cũng đã là tay hoạt động rữ, mà cuốn sách “Capital” ông lại viết sau những cuộc hoạt động của ông.
Vốn là dân Do Thái nhập Đức tịch, vì có những tư tưởng nghịch với cái chánh trị thời ấy nên phải tạm tìm đường xuất dương, năm 1843, Mã-khắc-tư trốn sang Paris cùng vợ.
Paris bao giờ cũng là nơi hẹn hò của những người có óc cấp tiến vì là đất quý sự tự do. Hồi ấy mới có 25 tuổi, Mã-khắc-tư cùng với các nhà trí thức có danh như Henri Heine, Engels, viết báo "Annales franco-allemandes" là một cơ quan làm việc cho xã hội chủ nghĩa. Việc này không được bền mấy vì những tư tưởng ấy bị bọn văn sĩ Lamenais, Lamartine, Louis Blanc không hoan nghênh chút nào. Chánh phủ Đức tìm cách xoay cho chánh phủ Pháp trục xuất con người nguy hiểm ấy đi. Sang Bỉ, Mã-khắc-tư lại cùng Engels chủ trương tờ "Manifeste Communiste". Cách đó ít bữa, được ông Ferdinand Flocon, một tay có thế lực của chính phủ tạm thời Pháp lúc đó mời về. Lại quay về Paris, Mã-khắc-tư hết sức giúp cho Blanqui nâng cao địa vị bọn vô sản vì vẫn cho dân Pháp là dân dẫn đường chỉ lối cho hoàn cầu. Phong trào xã hội bồng bột lan mạnh, chớp mắt đã thấy làm náo nức Âu châu và khiến cho cả cái Âu châu trưởng giả hợp lực nhau lại chống với mọi công cuộc của Blanqui.
Nhưng công việc chẳng thành, Mã-khắc-tư sang Luân Đôn rồi viết cuốn “Capital” và đến 1883 thì tạ thế. Kể đến năm nay, được 50 năm tròn.
Phái xã hội cấp tiến đang nắm quyền chính ở Pháp bây giờ cũng đang làm việc cho học thuyết kể trên; sự bất đồng ý kiến của ông Reunaudel với ông Léon Blum nó khiến cho dư luận thế giới ồn ào, lại còn bao nhiêu việc lôi thôi, ai ngờ chỉ vì một Mã-khắc-tư mà ra cả!
Đối với dân sinh chủ nghĩa, có người chân thành phụng sự, lại có kẻ đang tâm lợi dụng.
Nhưng đa số phải lấy danh chủ nghĩa dân sinh mới làm được việc thì đủ biết những tư tưởng của Mã-khắc-tư đã tràn hồ khắp nhân lại một cách oanh liệt như thế nào! (3)
BÍCH NGÔ
Nguồn:
Nhật tân, Hà Nội, s. 15 (8.11.1933)
Chú thích:
(1) Gabriel Deville (1854-1940) nhà ngoại giao, chính khách Pháp.
(2) “Hai cái phong trào cải cách trong thế giới đời nay: ông Wilson và ông Lénine”, Hồng Nhân dịch // Nam phong, H., s. 84 (tháng 6/1924).
-
* Tư liệu của Nhà văn Lại Nguyên Ân
